Historia radzieckiej motoryzacji obfituje w nazwiska wybitnych konstruktorów, jednak niewielu z nich wywarło równie duży wpływ na rozwój samochodów osobowych, ciężarowych i wojskowych jak Andriej Aleksandrowicz Lipgart (1898–1980). Jako główny konstruktor Gorkowskiego Zakładu Samochodowego (GAZ) kierował pracami projektowymi przez blisko dwadzieścia lat tworząc pojazdy, które stały się podstawą transportu Związku Radzieckiego w czasie II Wojny Światowej jak i później – w okresie wielkiej odbudowy kraju. Pod jego kierownictwem powstało ponad sześćdziesiąt modeli samochodów, z których wiele produkowano przez kilkanaście lat.
Lipgart ukończył Moskiewską Wyższą Szkołę Techniczną im. Baumana, jedną z najlepszych uczelni inżynierskich ZSRR. Już na początku kariery specjalizował się w budowie silników spalinowych oraz projektowaniu podwozi. W 1933 roku został mianowany głównym konstruktorem nowo powstałych zakładów GAZ w Gorkim (obecnie Niżny Nowogród). Fabryka powstała przy współpracy z amerykańskim koncernem Ford, dlatego pierwsze radzieckie samochody bazowały na licencyjnych rozwiązaniach amerykańskich. Komunizm nie brzydził się „dzikim kapitalizmem”? Nie, gdyż nawet komunistyczna gospodarka potrzebowała pojazdów.
Andriej w pracy
Źródło: automodels.com.ua
Zadaniem Lipgarta było jednak stopniowe uniezależnienie produkcji od zagranicznych wzorców i opracowanie własnych konstrukcji dostosowanych do radzieckich warunków drogowych i klimatycznych. Jednym z pierwszych sukcesów zespołu była modernizacja samochodu GAZ-M1, będącego rozwinięciem amerykańskiego Forda Model B. Konstruktorzy wzmocnili ramę nośną, zwiększyli wytrzymałość zawieszenia oraz zastosowali elementy przystosowane do eksploatacji na drogach gruntowych. Samochód wyposażono w czterocylindrowy silnik rzędowy o pojemności 3285 cm³ rozwijający około 50 KM przy 2800 obr./min.
Jednostka posiadała układ dolnozaworowy, żeliwny blok cylindrów oraz wał korbowy podparty na trzech łożyskach głównych. Napęd przenoszony był przez jednotarczowe sprzęgło cierne na trzybiegową skrzynię przekładniową z synchronizacją wyższych przełożeń. Dużą uwagę Lipgart poświęcał trwałości zawieszenia. Z przodu i z tyłu stosowano sztywne osie zawieszone na podłużnych resorach piórowych. Rozwiązanie nie należało do najbardziej komfortowych, lecz gwarantowało prostotę obsługi, wysoką odporność na przeciążenia oraz łatwość napraw nawet w warunkach polowych.
Układ kierowniczy oparto na przekładni ślimakowej, natomiast hamulce były mechaniczne, uruchamiane za pomocą cięgien. Ogromnym osiągnięciem zespołu Lipgarta było skonstruowanie pierwszych radzieckich samochodów terenowych z napędem na wszystkie koła. Model GAZ-61, zaprezentowany w 1939 roku, należał do pionierów tej klasy pojazdów. Samochód wyposażono w sześciocylindrowy silnik rzędowy o pojemności 3485 cm³ rozwijający około 85 KM. Jednostka współpracowała z czterobiegową skrzynią biegów oraz dwustopniową skrzynią rozdzielczą umożliwiającą dołączanie przedniego napędu.
GAZ 61
Źródło: Wikimedia
Dzięki dużemu prześwitowi, odpowiednim kątom natarcia i zejścia oraz reduktorowi pojazd znakomicie radził sobie w trudnym terenie. Doświadczenia zdobyte podczas projektowania GAZ-61 zaowocowały powstaniem lekkiego samochodu terenowego GAZ-64, który zadebiutował w 1941 roku. Był to prosty pojazd wojskowy z otwartym nadwoziem, napędzany czterocylindrowym silnikiem o mocy około 50 KM. Zastosowano sztywne mosty napędowe, resory piórowe oraz bardzo krótkie zwisy nadwozia, co poprawiało własności terenowe. Rozwinięciem tej konstrukcji został słynny GAZ-67, produkowany jeszcze wiele lat po zakończeniu wojny.
Największym dziełem Lipgarta okazała się jednak GAZ-M20 Pobieda, której projekt rozpoczęto jeszcze podczas działań wojennych. Samochód zaprezentowany w 1946 roku był projektowany na potrzeby taksówkarzy oraz urzędników. Otrzymał samonośne nadwozie typu ponton (ramę pomocniczą zastosowano jedynie pod silnikiem). Nie było wystającego progu, ale aerodynamiczne nadwozie inspirowane amerykańskimi konstrukcjami. Problemem był silnik. Też również skopiowano, ale zamiast prototypowego silnika 6-cylindrowego zastosowano mniejszy i słabszy. Pobieda straciła osiągi, ale zyskała łatwość napraw.
Pobiedę napędzał czterocylindrowy silnik dolnozaworowy o pojemności 2112 cm³ i mocy około 50 KM. Jednostka rozwijała wysoki moment obrotowy już przy niskich prędkościach obrotowych, dzięki czemu dobrze sprawdzała się na drogach o słabej nawierzchni. Trzybiegowa skrzynia biegów posiadała dźwignię umieszczoną przy kolumnie kierownicy, co zwiększało przestrzeń dla pasażerów przedniej kanapy. Samochód osiągał prędkość około 105 km/h przy umiarkowanym zużyciu paliwa wynoszącym około 10–11 litrów na 100 kilometrów (na trasie) i nawet 13-14 litrów w mieście. To było dużo przy tak małej mocy silnika.
Pobieda
Źródło: Auto Moto Klassik
Lipgart przywiązywał ogromną wagę do standaryzacji części i uproszczenia produkcji. Dzięki temu wiele podzespołów można było wykorzystywać w różnych modelach GAZ, co zmniejszało koszty wytwarzania oraz ułatwiało zaopatrzenie warsztatów naprawczych. Konstruktor dążył również do zwiększenia trwałości silników poprzez stosowanie wydajniejszego smarowania ciśnieniowego, ulepszonych materiałów panewek oraz dokładniejszej obróbki wałów korbowych. Po wojnie prace Lipgarta stały się wzorem dla wielu konstruktorów z „Demoludów”. Warszawa? Tak, ale również konstrukcji pojazdów dostawczych.
Samochody GAZ eksportowano do Polski, Czechosłowacji, NRD, Węgier i innych państw RWPG, a zdobyte doświadczenia wykorzystywano podczas projektowania nowych pojazdów użytkowych i osobowych. Czajka? To nie tylko rzeka, ale limuzyna, którą dla najwyższych władz zaprojektował Lipgart. Luksusowa limuzyna wyglądała jak Oldsmobile, ale była pokazywana jako symbol potęgi radzieckiej. Podobnie Wołga 24 – znamy ją wszyscy, ale to również projekt Lipgarta. Inspiracją był Ford i Plymouth, ale Wołga nosiła wiele oryginalnych cech. Wjechała w XXI wiek z kilkoma zmianami. Była idealna? Nie, po prostu była rosyjska.
Wołga 24 w nadwoziu kombi
Źródło: autofakty.pl
Za swoją działalność Lipgart otrzymał liczne odznaczenia państwowe, w tym Nagrody Stalinowskie oraz Order Lenina. Mimo późniejszego odsunięcia od kierowania GAZ pozostawił po sobie dorobek, który na wiele lat ukształtował radziecką szkołę konstrukcji samochodowych. Jego projekty wyróżniały się prostotą, dużą wytrzymałością oraz zdolnością do pracy w najtrudniejszych warunkach eksploatacyjnych. Dzięki temu Andriej Aleksandrowicz Lipgart pozostaje jednym z najwybitniejszych inżynierów motoryzacji XX wieku i symbolem rozwoju radzieckiego przemysłu samochodowego.